schoolmeestersdochter
Deze stoplap zag ik in oktober 2025 in het depot van het Kunstmuseum Den Haag. Er staan een heleboel initialen op. Veelbelovend!
KTO-1988-0007
Details van de stoplap
Op de lap is een grote ruit geborduurd, bestaand uit kleine stukjes doorstopwerk. Midden in die ruit het jaartal: anno 1787. Anno is de ene kant op geborduurd, 1787 de andere. De andere letters zijn op dezelfde manier de ene kant op geborduurd of de andere. Boven het woord ANNO staat, helemaal aan de rand, GV. Daaronder CVA, MVA en NVA. Boven het jaartal 1787 aan de rand weer MVA; daaronder AVA, IVA, HNH. In het midden van de ruit, tegenover elkaar, IVA en DVA.
Dat wijst op een familienaam VA (van A.?). Vader en alle kinderen heten dan VA, maar de moeder waarschijnlijk niet. Moeder kan dus GV of HNH zijn. Zoeken met GV als moeder leverde niets op, maar met moeder HNH en vader van A. vond ik Hendrina Nederhorst (Neder-Horst), die in augustus 1771 in Kockengen trouwde met Aart van Aalst. Twee maanden later hielden zij daar hun eerste kind ten doop: Neeltje. Daarna volgden meer kinderen, maar die zijn geboren in Veenendaal: Maria (1775), Jan (1777), Johanna (1779) en Didericus (1780). Hendrina overleed in 1811 in Weesp, waar ook Jan en Neeltje terecht gekomen waren. Wat een verhuislustige familie.
Veenendaal
Ik had geluk. Bij Didericus was in het doopboek vermeld dat Aart schoolmeester was. Het archief van de gemeente Veenendaal heeft een dossier van twee sollicitatieprocedures voor een nieuwe schoolmeester (die tevens voorlezer en voorzanger zou zijn in de hervormde kerk), in 1774 en in 1785. In 1774 is Aart daar benoemd; uit dat dossier blijkt dat hij solliciteerde vanuit Nieuwerbrug, bij Bodegraven, en dat hij niet één maar twee kinderen had. Dat tweede kind zou dan in Nieuwerbrug geboren moeten zijn.
Nieuwerbrug
Nieuwerbrug had in die tijd geen kerk, en dus geen doopboeken. De dichtstbijzijnde kerk zou, dacht ik, in Barwoutswaarder geweest zijn. De doopboeken van Barwoutswaarder zijn niet automatisch doorzoekbaar, maar ze staan wel online. Met een beetje bladeren vond ik zelfs twee extra kinderen: Maria, geboren in 1772, en Cornelia, geboren in 1774. Deze eerste Maria moet dan jong overleden zijn. En inderdaad vond ik de begrafenis van ‘een kind van Aart van Aalst’. Dat moet dit meisje geweest zijn.
Detail van de stoplap
Namen en initialen
Als ik deze namen vergelijk met de initialen op de lap, dan zie ik vader Aart (AVA), moeder Hendrina (HNH), de dochters Neeltje, Cornelia, Maria en Johanna (NVA, CVA, MVA, IVA), de zoons Jan en Didericus (DVA en nog een keer IVA). Dat verklaart alle initialen, op GV na. Ik vermoed dat dat de naaivrouw is bij wie de lap gemaakt is.
Wie heeft de lap dan gemaakt? Ik denk Maria, al was het maar omdat haar initialen zo prominent in het midden staan. Zij had in 1787 ook ongeveer de goede leeftijd. Maar daar zit nog een raadseltje, want die initialen MVA staan er twee keer op. Misschien eenmaal voor het jong overleden zusje Maria, al was dat ongebruikelijk. Het is ook mogelijk dat Maria zichzelf aan beide kanten op de lap gezet heeft: eenmaal tussen de zusjes, eenmaal tegenover de naaivrouw.
Weesp
Met zoveel overeenstemming tussen namen en initialen is de kans wel heel groot dat we hier de goede familie te pakken hebben. Maar het verhaal eindigt niet in Veenendaal. Volgens Hendrina’s overlijdensakte was zij toen ze stierf in 1811 binnenmoeder van het burgerweeshuis in Weesp, zoiets als een inwonend directrice. Voor zo’n functie zocht men vaak een echtpaar. En ja, in de kasboeken van het weeshuis vond ik vanaf 1785 betalingen aan (en van) ‘binnenvader Van Aalst’. Hij is in 1785 dus van Veenendaal naar Weesp verhuisd; vandaar die sollicitatieprocedure in Veenendaal in 1785. Toen hij overleed, in 1808, is Hendrina gebleven als binnenmoeder. In het kasboek gaan de betalingen vanaf dat moment naar ‘binnenmoeder Van Aalst’.
Carrière
Volgens het trouwboek van Kockengen kwam Aart uit Baambrugge. Daar was zijn vader Jan van Aalst schoolmeester; ik vond hem terug in het boek De Weldaet der Scholen (zie onder). Aart zal bij zijn vader het vak geleerd hebben, zoals dat toen ging. Misschien heeft hij ook wel voor hem waargenomen, want Jan had een drankprobleem. In Kockengen had Aart misschien zijn eerste eigen school, of misschien is hij daar als ondermeester begonnen. Dat zijn bruid bij het huwelijk hoogzwanger was, is vast niet goed gevallen, maar het verhinderde niet dat hij kort daarna in Nieuwerbrug benoemd werd. Daarvandaan solliciteerde hij naar Veenendaal, waar hij vooral als voorlezer en voorzanger in de kerk indruk maakte. In rekenen was hij minder goed, blijkt uit het verslag van zijn sollicitatie op zaterdag 14 augustus 1774:
Aart van Aalst getrouwd, heeft twee kinderen, Lidmaat, oud 25 jaaren, schoolm. aan de Nieuwe brug tusschen Boodegraaven, heeft ‘s nademiddags na de predikatie (…) een schrift voor de vuyst geschreven, den 37e som uit d’oeffening den regel van drieën niet goed gemaakt, nog kunnen maken, en na de predikatie ’s agternamiddags geleezen Jesaia 62 zeer goed en gezongen uit Psalm 126, 1 vers alleen zeer goed en ‘t 2e vers met de gemeente.*
Een som met de ‘regel van drieën’ was van het type: als zoveel el stof dit bedrag kost, wat kost dan 1 el stof? Niet supermoeilijk, zou je zeggen.
Vanuit Veenendaal vertrok Aart in 1785 naar Weesp. Daar hebben ze zich gesetteld. Aart en Hendrina zijn er overleden, zoon Jan werd er schoolhouder en Neeltje kwam er weer wonen nadat ze weduwe geworden was.
De stoplap van Maria
De stoplap is gedateerd 1787. Hij zal dus gemaakt zijn in Weesp. Ik vermoed dat Aart en Hendrina hun dochter (misschien wel al hun dochters) een goede opleiding wilden geven zodat zij bijvoorbeeld als vrouw van een schoolmeester handwerklessen zou kunnen geven. Of het daarvan ook gekomen is, weten we niet. Neeltje en Jan zijn getrouwd en hebben kinderen gekregen. Cornelia is in 1801 overleden. Van Maria, Johanna en Didericus heb ik verder geen gegevens kunnen vinden.
Noot:
De informatie over Jan van Aalst, en veel achtergrondinformatie over onderwijs in de achttiende eeuw, vond ik in: E.P. de Booy, De Weldaet der scholen (1977).
Uit de familie van Aart van Aalst kennen we ook een groep merklappen. Lees hiervoor het artikel: Kippen bij een hek.
++++++++++++++
In hedendaags Nederlands staat hier: Aart van Aalst is getrouwd en heeft twee kinderen. Hij is lidmaat van de kerk, 25 jaar oud en schoolmeester aan de Nieuwe Brug tussen Bodegraven en Woerden. 's Middags, na de kerkdienst, heeft hij een proef van zijn handschrift geschreven. Van de 37e rekensom uit het oefenboek kon hij de regel van drieën niet goed uitwerken. Na de middagdienst heeft hij Jesaja 62 zeer goed voorgelezen. Vervolgens zong hij het eerste vers van Psalm 126 alleen, wat hij zeer goed deed, en het tweede vers samen met de gemeente.
Auteur: Nelleke Ganzevoort Reageren? eirotsih@merkwaardig-borduren.nl