Kippen bij een hek
Het Kunstmuseum in Den Haag heeft in zijn collectie een groepje van drie merklappen en één stoplap, die samen verworven zijn. De stoplap (zie foto hierna) was makkelijk thuis te brengen: die is gemaakt door één van de dochters van schoolmeester Aart van Aalst, waarschijnlijk door Maria, in de tijd dat hij binnenvader was van het weeshuis in Weesp. Je leest er meer over in dit artikel. De merklappen waren lastiger, maar uiteindelijk is gebleken dat ze uit dezelfde familie komen.
Stoplap van dochter van Aart van Aalst (KTO-1988-0007)
Neeltje van Aalst
De oudste dochter van Aart van Aalst was Neeltje. Zij werd geboren in 1771, minder dan twee maanden na de trouwdag van haar ouders. Zij trouwde in 1793 in Amsterdam met Daniel Swaters. De drie merklappen in de groep komen uit haar tak van de familie.
Hek met kippen
Op twee van de merklappen staat een groot hek, met kippen. De lappen zijn opvallend kleurig. Vooral de lap uit 1812 valt op door vrolijke frisse tinten: rood, geel, oranje. Niet wat we ons meestal voorstellen bij een antieke merklap. De andere lap is wat zachter van kleur maar met twee kakelbonte hanen.
 |
 |
| KTO-1988-0004 | KTO-1988-0006 |
Op de ene lap is het hek dicht en staan de kippen erachter. Naast het hek staan twee kaarsvormige boompjes en op de pijlers van het hek een groene krans. De lap is verder gevuld met bloemen, bloempotten en kransen. Verder het jaartal 1812 en zes stel initialen. Daarmee was de lap nog niet makkelijk te identificeren. Ik verwachtte dat NG de moeder zou zijn, WKS de vader en HKS de dochter, maar het zat anders. Nicolaas Gudde was de vader en Willemina Gesina Koolsted de moeder. De dochter was niet HKS maar MG (rechtsonder): hun dochter Maria. Zij werd in 1842 de tweede vrouw van Hendrik Aart Swaters, de zoon van Neeltje van Aalst.
HKS en GDK zijn Maria’s grootouders: Henrich Kolstett (of Hendrik Koolstet) en Geesje Dekker. Het gebeurt wel vaker dat een familienaam met twee delen, zoals Koolstet, wordt afgekort met de beginletters van beide delen, maar bij een naam als Dekker had ik dat nog niet eerder gezien. Het laatste stel initialen, IM, kan ik niet thuisbrengen. Ik vermoed dat dat de naaivrouw is van wie Maria les had.
hanen tussen het openstaande hek
Op de tweede lap is het hek open en staan er twee hanen tussen. De kippen zijn er ook, maar die staan opnieuw achter het hek. De lap is duidelijk niet af, maar de rozenrand zou zo in een modern borduurblad kunnen staan, net als de rozentakken in de bovenhoeken.
Rozenrand en rozentakken
Op deze lap staat geen jaartal en ook geen initialen. Hij is daardoor niet te identificeren, maar vanwege de gelijkenis tussen de twee hekken en omdat ze samen overgeleverd zijn, ga ik ervan uit dat ook deze lap uit de familie Swaters komt. Ik kijk uit naar meer lappen met dat hek met kippen; misschien kunnen we daar verdere conclusies uit trekken.
Antje Swaters
De derde merklap is een schoollapje met daarop de naam Antje Swaters (en het jaartal 1871). Antje is geboren in 1864 in Alkmaar, een dochter van Karel Swaters en Teuntje Bloem. Karel was een zoon van Hendrik Aart uit zijn eerste huwelijk.
Schoollapje van Antje Swaters (KTO-1988-0005)
Plaats van herkomst
Aart van Aalst is een aantal keren verhuisd, maar toen zijn dochter Maria de stoplap maakte, woonde het gezin in Weesp. Ook Maria Gudde groeide op in Weesp. Van de naamloze lap weten we het niet. Antje Swaters zal haar lapje gemaakt hebben op school in Alkmaar; dat is overigens ook een ander type, en uit een andere tijd.
Negentiende-eeuws
Terug naar de lappen met de hanen: op de lap met het gesloten hek staat het jaartal 1812, de lap met het open hek oogt iets jonger. Op het eerste gezicht vertonen ze weinig sporen van de 19e eeuw, maar die zijn er wel. Bijvoorbeeld het gaasachtige linnen waarop gewerkt is; dat werd vooral in de 19e eeuw gebruikt.
De keurige, wat statische opbouw van de lap uit 1812, met relatief veel lege ruimte tussen de motieven, past denk ik meer bij de 19e eeuw dan bij de 18e. De rozenrand op de tweede lap oogt modern, maar de borduurtechniek is dat niet. Pas vanaf het eind van de 19e eeuw, toen handwerken op lagere scholen een verplicht vak werd met gestandaardiseerde lesmethoden, werd het een regel om de kruisjes altijd allemaal in dezelfde richting te borduren.
Een eerdere versie van dit artikel is verschenen in MerkWaardig 137, juni 2023.
Auteur: Nelleke Ganzevoort Reageren? eirotsih@merkwaardig-borduren.nl