Hert en Draak
Het hert en de draak
Een kleurige lap uit het Centraal Museum in Utrecht. De eerste indruk: een hert en veel bloemen. Als je beter kijkt, is er veel meer te zien. Onder andere een draak!
Hert en draak
Kenmerken
Deze lap (inventarisnummer 8218) is bijna vierkant, 30 x 30 cm. Vanwege slijtage is hij in het museum vastgezet op een steunlap. Het linnen telt ongeveer 20 draden per centimeter. Heel fijn borduurwerk dus.
De lap is in 1938 met drie andere lappen geschonken aan het Centraal Museum in Utrecht. De schenker was Bernard Johan Kerkhof, schilder en ambtenaar bij Rijkswaterstaat. De vier lappen dateren allemaal uit de achttiende eeuw. Wie ze gemaakt heeft is onbekend. Deze lap vermeldt de initialen CMS en het jaartal 1758, in de cartouches links en rechts van de grote tulp in het midden. Ik heb op internet gezocht in de stamboom van de schenker (en van zijn vrouw) naar iemand met die initialen, maar er zijn teveel manieren waarop een lap in 180 jaar door families kan zwerven. En de schenker kan ook een verzamelaar geweest zijn.
Kleuren
De kleuren zijn heel fris en lenteachtig. Toch vermoed ik dat ze behoorlijk verschoten zijn. Ik kon het niet controleren, omdat door de steunlap de achterkant niet te zien is, maar het contrast tussen het hert en de andere kleuren is wel erg groot. Er lijken ook garens vergaan te zijn. De papegaai rechtsboven bijvoorbeeld heeft geen snavel en geen pootjes, maar ik verbeeld me dat er nog iets van een schaduw van te zien is. Ook de pauw linksonder is merkwaardig pootloos. Van de zwarte steekjes in zijn staart zijn er ook een paar verdwenen.
 |
 |
| Papegaai zonder poten en snavel | Pootloze pauw |
Bloemen
De lap krijgt zijn vrolijke sfeer door de vele bloemen. Onderaan staan drie vazen met bloemen, daarboven links en rechts een hoorn des overvloeds met bloemen en daarboven is ook nog een mand en verschillende boeketten. Qua stijl lijken ze tot een overgangsperiode te behoren. De rand, de cartouches en de kleinere motieven zijn nog tamelijk gestileerd, zoals we van oudere merklappen verwachten, de grotere bloemen zijn meer naturalistisch, maar de stelen waar ze op staan zijn soms nog heel stijf en houterig, en soms lijken er heel verschillende bloemen aan één plant te groeien.
 |
 |
 |
| Hoorn des overvloeds | Bloemen met kleine strik | Bloemen met grote strik |
De pauw
De pauw bevestigt mijn vermoeden dat de kleuren toch flink verschoten moeten zijn. De tinten lichtblauw, licht blauwgroen en lichtgroen lijken wel erg op elkaar. Dat verschil moet groter geweest zijn. Bij de oogjes in de staart zijn kennelijk nogal wat foutjes gemaakt. Of laten we zeggen: de maakster heeft wat gevarieerd met de vorm ervan. De borst van de pauw is verlevendigd door groene en roze steekjes: deels kruissteekjes, maar er lijken ook wat gewone schuine stiksteekjes tussen te zitten, die soms ook iets groter zijn dan een kruissteekje.
De draak
Blikvanger was voor mij de draak. Zo vaak zien we geen draken op dit soort lappen. Het is een wonderlijk beest. Hij heeft grote vleugels in wat oorspronkelijk kennelijk twee kleuren waren. Zijn staart is lang en in een elegante dubbele krul gedraaid, roze met blauwe spikkels. Zijn lijf is helderblauw, en de lege ruimte onder zijn voorlijf doet vermoeden dat hij net als de pauw een paar poten mist. Zijn kop is eigenlijk best vriendelijk. Het beest past prima tussen de bloemen.
Ik vroeg me wel af hoe hij eruit zou zien als je hem in zwart met rood zou borduren. En dan met een steekvlam uit zijn bek. Mijn vader ging de uitdaging aan. Hij borduurde hem met poten en een ingekorte staart, om hem wat luchtwaardiger te maken.
Lang na de publicatie van dit artikel in het tijdschrift MerkWaardig kwam ik 'mijn draak’ – of een beest dat er erg op lijkt – tegen in een oud patronenboek: Baroque Charted Designs for Needlework, een heruitgave uit 1975 van het Newes Modelbuch van Johan Sibmacher uit 1604.
 |
 |
 |
| Originele draak op merklap | Nageborduurde draak in zwart en rood | Draak uit patroonboek |
Foto’s: Nelleke Ganzevoort, met dank aan het Centraal Museum in Utrecht en aan Wybrand Ganzevoort in Zeist.
Auteur: Nelleke Ganzevoort Reageren? eirotsih@merkwaardig-borduren.nl
Een eerdere versie van dit artikel is verschenen in MERKWAARDIG 118 (september 2018).