Functie van de merklap
Waarom werden merklappen gemaakt? Het eerlijke antwoord is dat we het eigenlijk niet weten. Zeker niet voor de vroege lappen, dat wil zeggen zo tot 1800. Er zijn geen leermethoden uit die tijd, en boeken zijn vaak geschreven door mannen, die weinig oog hadden voor vrouwenwerk.
Leren merken?
Als we de naam van de maakster weten, is het vrijwel altijd een jong meisje. Daarom nemen we aan dat de lap hoorde bij het handwerkonderwijs. Men zegt wel dat het voor meisjes belangrijk was om te leren merken. Kleding en linnengoed die buitenshuis gewassen en/of gebleekt werden, moesten van een merk voorzien zijn, zodat ze aan de juiste eigenaar konden worden terugbezorgd. Of dat echt de reden is, weten we niet. Op veel oude merklappen nemen alfabetten maar een beperkte plaats in. En het spinnen, weven en naaien van een hemd was zoveel meer werk dan het borduren van een merkje, dat je je moeilijk kunt voorstellen dat nu juist merken zo belangrijk was dat daar hele merklappen voor gemaakt moesten worden.
Kunstmuseum KTO1951-0265: merklap uit 1684
Patronenboekje?
Men denkt ook wel dat een merklap bedoeld kon zijn als verzameling motieven om later te gebruiken. Bij wijze van patronenboekje dus, omdat boeken en papier duur waren. Sommige motieven komen we inderdaad ook tegen op oude hemden en lakens, maar andere niet. Ook symmetrische merklappen zijn dan onlogisch: waarom zou één motief twee keer op een lap staan? En linnen en zijde waren ook duur, misschien wel duurder dan papier.
Overigens: ook als een merklap niet bedoeld was als patronenverzameling, zullen er best af en toe patroontjes van nageborduurd zijn. Maar dat is nog iets anders dan dat de merklappen daarvoor bedoeld waren.
Kortom, een eenvoudig verhaal is dit niet. Er is ook niet per definitie een rechte lijn van onderwijs naar praktijk: ik heb op school best veel dingen geleerd waarvan ik toen het nut niet inzag, en waar ik later ook nooit iets mee gedaan heb. En wie heeft nooit een puber horen roepen: waarom moet ik dat eigenlijk leren?
Training en motivatie
Een merklap was in ieder geval nuttig als training met naald en draad. Om het meisje, zoals men tegenwoordig zegt: ‘meters te laten maken’ met de naald, en haar fijne motoriek te trainen. Of misschien wel om haar te motiveren: na drie lange zomen mag je een stukje op je merklap borduren!
Vooroefening voor het naaien
De situatie verandert in de negentiende eeuw. In een leerplan van 1883 (G. van Eyk-Hardeman, De nuttige handwerken in de lagere school) vinden we een expliciete verklaring voor het nut van merklappen: “Randjes, letters en cijfers op gaas met gekleurd garen, als vooroefening voor het naaien”. Een eerste oefening met naald en draad dus. Maar die verklaring geldt alleen voor de schoollapjes en zeker niet voor de complexe lappen van eerdere perioden.
Betsy Kaarsmaker, 1922
Inmiddels is de merklap uit het onderwijs verdwenen. Als mensen tegenwoordig merklappen borduren, is dat omdat ze er plezier in hebben, omdat het ontspanning geeft, omdat je er je creativiteit in kwijt kunt. Een heel nieuwe functie dus!
Auteur: Nelleke Ganzevoort
Reageren? eirotsih@merkwaardig-borduren.nl