Een vierkante merklap met een rij randen, een tekst in gotische letters en een kerk met toren. Een naam, leeftijd en een jaartal zo tussen 1640 en 1700. Het zal veel mensen bekend voorkomen: er is een serie van dit type. In het boek Over merklappen gesproken van MGA Schipper-van Lottum staan er al tien. Maar inmiddels weten we meer!

Men heeft wel gedacht dat de lappen afkomstig waren van Marken. Of misschien uit Edam; op veel van de lappen staat een kerktoren die erg lijkt op de speeltoren van de Onze-Lieve-Vrouwekerk van Edam. Het klopt geen van beide. Martin Ex (www.exantiques.nl/blog/page/3) heeft een lijst van deze lappen gemaakt; dankzij de gegevens op de lappen vond hij veel van de meisjes terug in de archieven van Broek in Waterland. Hij spreekt daarom van ‘Broekdoeken’.

In de zeventiende eeuw was Broek in Waterland een belangrijke plaats. Er woonden kooplieden en reders (graanhandel, haringvisserij en walvisvaart) en ook rijke renteniers (landelijk gelegen, Amsterdam om de hoek).

De dochter van Claes Verlaen

Deze lap wordt bewaard door het Kunstmuseum in Den Haag (inventarisnummer KTO 1964-0098). Het is de enige van dit type zonder volledige naam. De voornaam lijkt uitgehaald; er is vrijwel niets van over. Er staat alleen nog ‘Claes Verlaensdochter’: de dochter van Claes Verlaen. En dan: ‘out thien jaar 1674’.

Ik ben gaan zoeken naar dochters van Claes Verlaen. In de periode 1662-1665 vond ik vier vaders Claes Verlaen met in totaal vijf kinderen, van wie drie zoons. En twee dochters: Claes Jacobsz Verlaen hield op 8 oktober 1662 een dochter Geertje ten doop, en Claes Sijmonsz Verlaen op 14 oktober 1663 een dochter Nelletjen. Allebei in Broek in Waterland. Alleen Nelletjen (of Nelletje) was een groot deel van het jaar 1674 10 jaar oud, en die naam past in de lege ruimte. Ik ga er dus van uit dat zij de maakster van de lap is, al kunnen we er niet helemaal zeker van zijn.

Wie was Nelletje?

Nelletje was een dochter van Claes Sijmonsz Verlaen en Sijtje Claes, getrouwd in 1656 in Broek in Waterland. Dit stel kreeg zes kinderen: Nelletje (geboren 1658), Geertje (1659), Nelletjen (1663), Claes (1665), Claes (1668) en Jan (1670). De eerste Nelletje en de eerste Claes moeten jong gestorven zijn. Vader Claes was koopman; ik heb in de online archieven ongeveer 20 notariële akten gevonden met contracten op zijn naam over bevrachting van schepen naar of van Frankrijk en de Oostzee met zout, graan of hennep. Het moet een welgesteld gezin geweest zijn.

Beest dat in de mast klimt

Nelletje trouwde in 1691 met Gerrit Martensz Mars. Ook Gerrit was koopman, in dezelfde branche als zijn schoonvader. Hun zoon Marten werd gedoopt in 1693 en een dochter Annitje in 1695. Kort daarna moet Nelletje overleden zijn. In 1699 was Gerrit Martensz Mars weduwnaar en hertrouwde hij met Annitje Jans Mars (waarschijnlijk familie, maar geen nicht).

Merklappen uit Broek

De lap van Nelletje vertoont veel elementen die we ook op andere ‘Broekdoeken’ zien. Het blok randen bijvoorbeeld en de karakteristieke kerk (soms alleen de kerktoren), een paar vechtende honden bovenin, een naaimand met schaar erboven, een twee-orige vaas met vogels. Een schip met twee masten en een grote boegspriet. En de tekst langs drie randen van de lap, met een van de rijmpjes die we op deze doeken zien:

Hoe schoon wi bloemen staan,

als ’t Godt belieft, is ’t haest gedaen.

Betrout niet op het goet dat vergaet,

maer op het woort dat eeuwigh vast staet. 

Een raadsel

Nelletjes voornaam staat niet meer op de lap. Hij is kennelijk uitgehaald, maar door wie, waarom, wanneer? Er zou een mooi verhaal bij te verzinnen zijn, maar dat is geen geschiedenis meer. We weten het gewoon niet.

Tekst en foto’s: Nelleke Ganzevoort (met dank aan het Kunstmuseum Den Haag).

Reageren? eirotsih.[antispam].@merkwaardig-borduren.nl  

Een eerdere versie van dit artikel is verschenen in MerkWaardig 148 (september 2026).